De Petrus en Paulus prebende te Bolsward

                                     - Het Hettema-Heremaleen -

In een genealogische publicatie is het haast nooit compleet. Zoiets geldt ook voor deze bijdrage. Omreden van gezondheid kan ik verder geen onderzoek meer doen; misschien zijn er anderen, die zoiets nogmaals op zich willen nemen.

Bij het speuren naar Harlingse (meest doopsgezinde) kwartieren van mijn kind liep ik tegen een Hillebrants aan en tegen een vermelding uit het einde van de 17^e eeuw van een leen te Bolsward. Aangezien leengerechtigden meestentijds verwant zijn, ben ik op dat spoor verder gegaan. Uit het werk van Abma over de vier Bolswardse lenen¹ is op te maken dat het naar alle waarschijnlijkheid om het Hettema-Heremaleen moet gaan.

Omdat daarvan de stichtingsoorkonde niet bewaard is gebleven en aan de traditie daaromtrent nogal wat knoeiwerk vast zit, is zoiets niet een prettig vooruitzicht.

Van niet eerder als 1622² gedateerd een akte alsmede enige namen van leengerech-tigden. Gezien de vorm en het noemen van afkomstnamen, die de leengerechtigden in 1622 zelf nog niet gebruikten, kan het hier om een falsificatie gaan. Ook geeft een latere generatie een heel andere uitleg aan de inhoud van dit stuk. Tabbe Inthies Hettema en Rinck Lieuwes Herema, op wiens afstamming de twee verschillende takken leengerechtigden zich in 1622 beroepen, zijn in het vervolg man en vrouw en stichters van het leen. Evenwel wordt hun ‘nageslacht’ weer opgesplitst in die van Tabbe en die van Rinck. De verschillende nakomelingen zullen om beurten hun rechten op het leen kunnen laten gelden.

Het is duidelijk dat het door hun gemaakte onderscheid met deze constructie grote kolder is. Een kind van de vader is immers ook die van de moeder. Het is mogelijk juridisch ‘ruim te interpreteren’ dat met deze constructie het voor- en nageslacht  van Tabbe en Rinck bedoeld worden. Maar ook met dat argument kunnen we niet uit de voeten. In 1899³ is al vastgesteld dat Rinck nooit met Tabbe getrouwd is geweest.

Het is deze akte waar De Haan Hettema zich in het Adelboek op gebaseerd heeft. Volgens hem wie de prebende stichtte in 1539. Dit jaartal moet op zichzelf  al verkeerd zijn want zo lang na Luther zijn Reformatie waarden in Friesland zijn er geen prebenden meer gesticht, zo verzekerde mij drs. J.A. Mol. De heer Roemeling te Hardegarijp was zo vriendelijk en attendeerde mij op een prebendaris in de jaren 1518/19.

Ook zijn genealogie Hettema⁴ is knoeiwerk. Jaartallen ontbreken daarin. Zetten we zijn constructie uit in een schema, dan lopen wij tegen chronologische onmogelijkheden aan. Zo kan bijvoorbeeld Anna Claes Tymens, vrouw van Jacob Adams Canter, nooit Jel Tabbes en die haar man Saekle Sjoerds in de kwartierstaat hebben. Voor een betrouwbare stamreeks van de Canters verwijs ik naar het werk van R.S. Roarda⁵.

Als stichter noemt De Haan Hettema een obscure dorpspastoor Johan Inthies. Daarmee zit hij, naar mijn idee, op het goede spoor, maar ziet hij wel een Dr. Johan Inthies over het hoofd. Het is spijtig dat De Haan Hettema heeft nagelaten bronnen te vermelden en zich beperkt heeft tot hetgeen wat hij kon verantwoorden.

Met de vondst van een steen in de Martinuskerk te Bolsward met een opschrift ter herinnering aan Dr. Johannes Inthies Sextinus heb ik geluk gehad. Het blijkt dat hij een broer is van Tabbe Inthies. Ook kon de afstamming van leengerechtigden uit de familietak van Rinck Lieuwes vastgesteld worden en is een  verklaring voor de naam Herema te geven. Ook de naam Hettema heeft oude papieren. De geslachtsnaam wordt al in de 16^e eeuw gebruikt.

De heer Engels, conservator van de Provinciale Bibliotheek van Friesland, en de heer Van Eck wil ik bedanken voor de steun bij de transcriptie van het Latijnse testament van Sextinus. Zo ook de heer Mol, historicus op het gebied van de Middeleeuwen bij de Friese Academie, zonder wiens vertaling en bijbelverklaring van het stuk ik slecht mee uit de voeten kon. De heer Van der Meer is bezig geweest met de afstamming van Rinck Lieuwes. De redactie heeft aan de hand van mijn dossiers en een ingesproken bandje dit artikel vorm gegeven. Tot besluit dank aan de speurders, genoemd en niet genoemd, die mij in de loop van de jaren gegevens toegestuurd hebben.

Utrecht, februari 1990                                                                           Ir. G.L. Meesters

Rinck Lieuwes (Herema) en De Blocq van Scheltinga

Het speuren is uiteindelijk gestopt bij drie zusters: Geartsje, Djoeke  en Ybeltsje Pieters. Zij waren doopsgezind en in dit milieu gaf men niet om het gebruik van geslachtsnamen; de oudste stukken in het archief van de Harlingse doopsgezinden zijn hier getuigenis van. Het gebruik van patroniemen door naamgenoten kan verwarring geven. Ook met de toevoeging van het beroep aan het patroniem kwam men niet veel verder dan bijvoorbeeld de ‘stijl’ werd veranderd.. Het Harlingse stadsbestuur gebruikte daarom al redelijk snel geslachtsnamen in haar administratie (in geldzaken kan men geen onduidelijkheden gebruiken). Doopsgezinden uit de Zuidelijke Nederlanden hebben van huis uit geslachtsnamen meegekregen. Aangezien zij in Harlingen onderdoken, waren die daar niet ingebruik. In elk geval zijn het de drie zusters ‘Hoogstra’. Dat zij welgesteld waren, blijkt uit een lijst van de hoogst aangeslagen inwoners van 1697⁶.

Dieuwke Pytters Hooghstra te Harlingen kon met een vermogen van 80.000 gulden wel een paar centen missen. Ook vinden we zo’n bedrag op naam van Reiner Claesz Fontein, de man van Ybeltje Pieters. Aangezien Geertje Pyters en haar man Pieter Pieters Oldaens niet meer leven, komen zij niet op deze lijst voor, maar hun Wydenbrugs nageslacht behoorden in 1749 tot de rijkste van Harlingen.

Het is niet zo makkelijk hun vader en grootvader te vinden. Pieter Walings, die te Harlingen in het zout zat, overleed veertien jaar na zijn huwelijk met Aukje Reiners. De drie genoemde zusters waren nog niet op die leeftijd als hun vader overlijdt. Om die reden is Waling Tyerdts nalatenschap beschreven. De inventaris geeft een lijst van 22 stukken, waarbij de oudste van uit 1589 dateerde. Aan de hand van dit ‘familie-archief’is het mogelijk de naaste bloedverwanten van Waling te achterhalen.

Vragen om vooral aan te denken:
nr. 4 Akte van scheiding tussen de erfgenamen van wijlen Aelck Dircks, weduwe van wijlen Hilbrant Juckes op der Schelling, d.d. 18-02-1632,
nr. 15 Accoord tussen Waling Tiaerts en Hilbrant Pieters d.d. 16-07-1630,
nr. 16 Akte van scheiding van landen tussen Claes Folckerts en Dirck Hilbrants namens zijn moeder Aelcke Dircks, d.d. 26-04-1589,
nr. 20 Kopie testament van Juke Hilbrants , d.d. 23-05-1629 en dan benoemen nr. 16 want naar de Harlingse burgermeester Claes Folckerts heb ik al eerder gezocht, onder andere in verband met Gratama-kwartieren. Ook roepen deze namen een associatie op met het artikel van de heer Van der Meer over de oudste generatie (De Blocq) van Scheltinga. Daarin komen ook Claes Folckerts en Aelcke Dircks voor⁸.

Het is nodig zowel de afstamming van Waling als die van zijn vrouw Geertie Pittersdochter uit te zoeken.

De zaak wordt duidelijk met de vondst van een rekening uit 1605⁹ in het archief van Harlingen.

Wybe Jacobs, burgermeester van Franeker, en de Bolswardse burger Lambert Pyters, doen als testamentaire voogden verantwoording van hun beheer van het vermogen van Hilbrant en Geertie, kind van Pyter Oeges bij Arian Hilbrants, aan de oom Dirck, gedeputeerde in de Friese Staten. Aan het einde van de rekening wordt aangegeven waarom men niet, zo als het hoorde, naar Bolsward ging om verantwoording af te leggen: ‘En is deze rekening niettegenstaande het sterfhuis binnen Bolsward is gevallen door expresse wil en verzoek van de toehoorders en de ontvangers vandien alhier geschied’. Dirck wat een belangrijke man; zij moesten maar naar hem toekomen en niet andersom. Met zo’n man kunnen we blij wezen, want de rekening, die hier aan vooraf moest gaan, is niet in het Harlingse archief te vinden, terwijl het oudste weesboek van Bolsward van 1603 dateert. Aan de hand van deze akte is een verbinding te leggen met de publicatie over de Scheltinga’s van Van der Meer. Arian Hilbrants, schoonmoeder van Waling Tjaerds, en een dochter van Hilbrant Juckes op Terschelling en Aelcke Dircks. Aelcke en Lieuwe (stamvader van de Blocq van Scheltinga’s) zijn kinderen van Rinck Lieuwes en Dirck Symons.

De collatiebrief uit 1622

Zulke vondsten zijn geschikt, maar geven geen uitsluitsel over het verband met het Hettema-Heremaleen. Dat kwam aan het licht in een verzameling aantekeningen op het nakomelingenschap Hillebrants.

Zo viel mijn oog op de vermelding in de beschrijving van de nalatenschap van de Harlingse burgermeester Menelaus Hillebrants uit 1689: ‘een notule rakende het leen tot Bolsward met enige andere stukken daartoe specterende’. Abma noemt in zijn werk verscheidene Hillebrantsen. In één van de door hem genoemde bronnen zit een 19^de eeuws afschrift van een akte van 8 oktober 1622. De inhoud laat ik hieronder integraal volgen.

Collatie brief voor den 8 October 1622, voor den notaris publicus Suffride, verleden, luidende als volgt:

‘Veritas ! - JOHANNES BERNARDI SIERXMA, binnen Leeuwarden voor mij zelven uit naam mijner mede- erfgenamen van wijlen TABE INTHES HETTEMA; HIL-

BRANDT DURCKSZ: dr. JOHANNES SCHELTINGA en dr. JOHANNES HOPTIL-

LAS voor ons zelven en mede lasthebbende van alle onze mede-erfgenamen van wijlen RINCK LIEUWES dogter HEEREMA elk voor de zijne caveerende de rato en in deze qualiteit ‘t samentlijk als Collateurs van HEEREMA LEEN binnen Bolsward, zijnde jus patronatus, alzoo ‘t selve beneficie door goedwillige resignatie bij Hilbrandt Durksz voornoemd, wegens zijn zoon JACOBUS HILBRANDTSZ., vorige beneficiant, alsnu vaceert; zoo is’t dat wij na behoorlijke communicatie t’samentlijk bij malkander vergadert zijnde binnen Bolsward ten huize van Arjen Jarichs in de Smack, op nuun daartoe genomineert en ‘t voorschreven leen geconfereert hebben, nomineeren daertoe en confereeren uit krachte dezes hetselve aan TIJMEN SAECKLES, zoon van SAEKLE TIJMENS, spruitende uit de linie van Tabe Inthes Hettema, oud wordende omtrent lichtmis 11 jaren, alzoo, dat hij het voorseide leen tot behulp zijner studien voortaan zal mogen genieten, ook alle profijten en emolumenten, die van ‘t zelve behooren of nog later zullen worden bevonden er aan te behooren, hebben en ontvangen zal; en dat wel gedurende zijne minderheid van jaren, mits hij in studie continueere volgens de ordonnantie. Desis bescheiden, dat na afgancks ofte resignatie van voorschreven Tijmen Saeckles het leen alsdan wederom geconfereerd zal worden aan een bekwaam persoon uit de linie van Rienck Lieuwes dochter Heerema, en daarna wederom vervallen en geconfereerd zal worden aan de linie van Tabe Inthes Hettema en zoo consequentlijk, per vices.

Aldus gedaan en en gecelebreerd bij ons collateurs voorschreven opheden dezes 8 October 1622.

Tot oirkonde van dien hebben wij dezen met onze hande ‘t samentlijk bevestigd en ondertekend !

- volgen de handteekeningen, enz.
Voorschr. Collatiebrief, waarbij Tijmen Saeckles met de opkomsten van het leen is begiftigd, is geapprobeerd en geconsenteerd door de Gedeputeerde Staten van Vriesland, bij dezzelver besluit van 24 October 1622’, volgens Copij, daarvan bij het Archief van Hettema-Heeremaleen berustende -
Voor eensluidend Afschrift
De Secretaris van Bolsward
(get.) S.W. Fennema

Dat Hilbrand Dircks en Dr. Johannes Scheltinga in Rinck Lieuwes een gemeenschappelijke voormoeder hebben, is geen nieuws. Wel dat haar geslachtsnaam ‘Hettema’ zal wezen en (naast De Haan Hettema in het Adelboek) zij de vrouw van Tabbe Inthies Hettema is. Zo was Rinck niet aangegeven in het al genoemde artikel over de Scheltinga’s, maar ik twijfelde er niet aan dat deze Rinck Herema en Rienck Lieuwes uit de archiefstukken één en dezelfde zijn.Welke plaats nam Dr. Johannes Hoptilla in dit geheel in? Hoorde hij ook bij het nageslacht van Rinck Lieuwes?

Rinck Lieuwes en Dr. Johannes Hoptilla

Het was niet lang zoeken. Johannes was al redelijk gauw gevonden in het Adelsboek en in het archief van Leeuwarden. Hij trouwde in 1615 Rinckien Thewisdr. Het blijkt dat Rinck Lieuwes niet tot zijn voorouders behoorde. Moest er dan gezocht worden onder die van zijn vrouw? Rinckien afkomstig uit een geslacht, die in latere generaties van de naam Phaesma gebruik maakten. Zo’n detail kon De Haan Hettema minder schelen. Hij gaf ook haar ouders Mathijs Pieters en Antje Tjaerds de naam Phaesma.

De heer Kutsch Lojenga was zo vriendelijk en wees mij op Antjes vader Tjaert Adriaens, volgens hem een Leeuwarder. Ook hier krijg ik weer zo’n ‘déjà vu’ gevoel.

Het artikel over de Scheltinga’s noemt Tyardt Adriaens zoon van Rinck Lieuwes.

Aangezien de Leeuwarder niet beslist dezelfde hoeft te wezen als de Harlinger, staat later deze Tjaerdt bij het speuren centraal. In verscheidene bronnen is wat over hem te vinden. Uit een procedure voor het Hof, dat zich in 1605¹⁰ afspeelde, maak ik op dat de kinderen van Theus Pieters universele erfgenamen zijn van hun grootvader van moederskant Tyaerd Aeriaens. In het proces voor het gerecht van Harlingen uit 1579¹¹ wordt Tziaerdt Arianz een zoon genoemd van Rinck Lyeuwedr, weduwe van Aerien Michiels. Evenwel duurde het mij wat lang om het bewijs te vinden. De heer Van der Meer was zo vriendelijk mij wat vindplaatsen over Tiaert Adriaens toe te sturen. Daaruit bleek dat Tiaert helemaal geen Leeuwarder was.

Voor een dekretale verkoping in 1588¹² wordt toestemming gevraagd door ‘Matheus Pietersz nu wonende in Harlingen in de naam en als voorstander van Anna Tyaerdtsdochter zijn huisvrouw’ omreden ‘dat wijlen Tyaerdt Adriaens in leven burger van Harlingen de schoonvader van de suppliante in God verstervende de voorsz. Anna zijn dochter aanmerkelijke schulden heeft nagelaten. Tyaerdt had de wind niet mee gehad, er waren schulden.

Op zijn sterfbed vroeg hij Cornelis Coninx en notaris Haye Laasz de voogdij over Anna op hun te nemen. Deze Harlingers liquideerden de nalatenschap  en dienden daarover verantwoording af te leggen aan Mr. Frans van Eijsinga, raadsheer van het Hof. Dit zal de reden geweest zijn waarom de beschrijving van Tyaerdts nalatenschap niet in het Harlingse weesboek is opgenomen. De rekening werd in de kanselarij te Leeuwarden overhandigd. Het verband tussen Dr. Hoptilla en Rinck Lieuwes is hiermee duidelijk. Hoptilla’s vrouw hoorde tot Rincks nageslacht.

De afstamming van Rinck Lieuwes

In een heel recente bronpublicatie¹³ over het grondbezit te Harlingen en omgeving wordt Rincks man Adriaan Michiels  genoemd als eigenaar van ‘verdolven land’ dat eerder (in 1511) ‘Lyuwe Tzierdtzoon toebehoord heeft’. In 1538¹⁴ had Adriaan een geschil met ‘Lieuwe Tiaerts aard’. Uit een paar over posten van het register is op te maken wie die weeskinderen waren. Zij werden bijvoorbeeld als eigenaar genoemd ‘Aeriaen Michiels zoon van zijn huisvrouw en zijn huisvrouw haar broer en Folckert Simons zoon van zijn zoon bij zijn eerste huisvrouw zalige Aelcke Lieuwe dochter getuigen elk voor een derde deel’ en dezelfde ‘van haar huisvrouwen en Tyaert Lieuwe zoon te samen toekomende’. Op grond van deze posten is aan te nemen dat Renck, Aelcke en Tyaert kinderen waren van Lyuwe Tzierdtzoon.

In 1512¹⁵ verkopen Liue Tiaerdz en Gesel (in dit stuk ook ‘Jeslick’ genoemd) hun ‘tuinen of achterland’ te Bolsward naast ‘die landtong naast Haegstreta’ aan Nanne Reinz. De tuinen waren ‘wt  kommen’ (= afkomstig) van Tiaerdt Wybez en Hera Feddrickz. Het is jammer dat net niet  aangegeven wordt hoe Lieuwe en Jeslick aan dit bezit zijn gekomen. Ze konden het gekocht hebben, maar ook geërfd.We kunnen uit een en ander niet concluderen, dat Lieuwe en Jeslick ook te Bolsward woonden. Wanneer men onroerend goed van de hand moet doen, dacht men het ongeschikste het eerste weg. Het blijkt, dat zij in 1517 te Arum wonen. In 1515 namelijk blijkt er een verandering in de regering te komen. De Saksische hertogen verkochten toen Friesland aan de Bourgondiërs. Sommige Friezen namen dat niet. Zij waren ongehoorzaam en wilden de jonge Karel V niet als hun heer erkennen. Eén van hun was ‘Leeuw Jaerts’ van Arum. De Bourgondische stadshouder Floris van IJsselstein liet toen beslag leggen op het bezit van Lieuwe¹⁶. Een naklank hiervan viel nog in 1527¹⁷ te horen. Toen verkocht Lyuwe Tyardz land in of bij Bolsward aan de zoeven al genoemde Nanne Reynz. Als reden voor deze verkoop geeft hij op dat hij ’jeslyck myn arste wyfs landen ende myn landen mey toe frye’ woe ‘van gennij karpentyer dyer hem van her florys gonnen wyerren troch orlychs haluen’. Met andere woorden: Lieuwe had geld nodig om het geconfisceerde bezit weer terug te kopen. Misschien had de begunstigde (Karpentyer) stukken land alweer aan derden verkocht.

In de Rentmeesterrekeningen van Wonseradeel¹⁸ wordt Lyuwe Tyardz tussen 1526 en 1530 vier keer genoemd. Eerst koopt hij van Sithie Hannez (lees: Nannez) 1½ pondenmaat land te Arum. Daarna koopt hij 7½ pondenmaat land van Lieuwe Wilgryxs. Vervolgens koopt ‘Liewe Tiaertz te Arum’ 1 pondenmaat land van Liewe Wilgryxs en op het laatst nog ‘een pond land in Tetingh guet toe Arum’ van Laess glasmaker.

Met ‘Tetingh guet’ zal stellig de plaats Tietinga bedoeld worden. Deze plaats wordt ook in de Beneficiumboeken genoemd. (Broer Tiettinga, Wilcke Tiettinga en Wpke Teetinge). Het kan zijn, dat Lieuwe Tiaerdtsz in deze plaats woonde. Tussen 1530 en 1538 is hij overleden.

In 1538¹⁹ wordt er een proces behandeld tussen Folckert Simonss en Adriaen Michiels, beide voor hun vrouwen (Aelcke en Rinck Lieuwes) als eiser aan de ene kant, en Mr. Lyueuwe te Arum, Lieuwe Beyema en Frerick Claess als voogden over de weeskind van Lieuwe Tiaertss en Griete Diricxdr aan de andere kant. Er wordt niet gezegd dat Lieuwe en Griete man en vrouw waren. Vier jaar later, in 1542²⁰, staan Adriaen en Rincke alweer in het pleit.